Mustalah Al-Hadith – Sesi 9 – Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 31 Mei 15

AL-HASAN  الحَسَن
Definisi
Dari segi bahasa ia adalah sifat mushabbahah daripada al-husn الحُسْن yang bererti keindahan.

Dari segi istilah pula ulama berbeza pendapat dalam memberikan definisi hadis hasan memandangkan ia berada di tengah-tengah antara sahih dan da’if. Sebahagian ulama mendefinisikan salah satu bahagiannya sahaja. Bagaimanapun penulis akan menyebutkan sebahagian daripada definisi-definisi tersebut dan akan memilih definisi yang dirasakan paling tepat.

1. Definisi al-Khattabi: Hadis yang diketahui puncanya dan perawi-perawinya masyhur lagi dikenali . Kebanyakan hadis tergolong dalam hadis hasan dan ia diterima oleh kebanyakan ulama dan diamalkan oleh kesemua fuqaha`.
2. Definisi al-Tirmidhi: Setiap hadis yang diriwayatkan tanpa ada di dalam sanadnya perawi yang dituduh berdusta, hadis tidak shadh, diriwayatkan dengan jalan yang lain seperti itu juga, maka itu menurut kami adalah hadis hasan .
3. Definisi Ibn Hajar: Khabar (hadis) ahad dengan nukilan perawi adil, sempurna ketepatan, bersambung sanad tanpa ada ‘illah dan shadh, maka itu adalah sahih lidhatih. Sekiranya ketepatannya kurang, maka ia adalah hasan lidhatih.

Penulis berpendapat, seolah-olah, hadis hasan menurut Ibn Hajar adalah hadis sahih apabila ketepatan perawinya rendah dan ini adalah definisi hadis hasan yang paling baik. Sementara definisi al-Khattabi, terlalu banyak kritikan padanya. Manakala definisi al-Tirmidhi, beliau hanya mendefinisikan salah satu bahagian hadis hasan sahaja iaitu hasan lighayrih. Sepatutnya beliau memberikan ta’rif hasan lidhatihi kerana hasan lighayrih adalah hadis da’if yang meningkat ke darjah hasan kerana ditampung oleh banyak sanad.

Definisi Terpilih

Berdasarkan kepada definisi Ibn Hajar, hadis hasan bolehlah didefinisikan sebagai: “Hadis yang bersambung sanadnya dengan nukilan perawi yang adil tetapi rendah ketepatannya daripada perawi sepertinya sehingga ke hujung sanad tanpa sebarang shadh dan ‘illah.”

Hukumnya

Ia seperti hadis sahih dari segi boleh untuk dijadikan hujah walaupun dari segi kekuatan ia lebih rendah. Oleh kerana itu, semua fuqaha beramal dengannya. Kebanyakan ulama hadis dan ulama usul berhujah dengannya kecuali segelintir dari kalangan yang berpandangan keras. Bagaimanapun sebahagian ulama hadis yang bersikap mudah seperti al-Hakim, Ibn Hibban dan Ibn Khuzaymah telah memasukkannya ke dalam bahagian sahih walaupun mereka berpendapat hadis hasan lebih rendah daripada hadis sahih seperti yang dijelaskan sebelum ini.

Contohnya: Hadis yang dikeluarkan oleh al-Tirmidhi:

Kata beliau: “Qutaybah telah menceritakan kepada kami bahawa Ja’far bin Sulayman al-Duba’i telah menceritakan daripada Abi ‘Imran al-Jawni daripada Abi Bakr bin Abi Musa al-Ash’ari berkata: “Saya mendengar ayah saya berkata ketika berhadapan dengan musuh: “Rasulullah s.a.w. bersabda: “Sesungguhnya pintu-pintu syurga berada di bawah naungan pedang-pedang.”

Hadis ini dihukumkan oleh al-Tirmidhi sebagai: “Ini adalah hadis hasan gharib”. Hadis ini hasan kerana perawi-perawi yang empat bagi sanad ini kesemua adalah thiqah kecuali Ja’far bin Sulayman al-Duba’i. Beliau seorang hasan al-hadith (baik hadisnya). Oleh kerana itu hadis ini jatuh dari martabat sahih kepada hasan.

Martabatnya

Sebagaimana hadis sahih mempunyai martabat yang berbeza antara satu sama lain, begitu juga dengan hadis hasan. Al-Dhahabi telah membahagikan hadis hasan kepada dua martabat:

1. Martabat hasan yang paling tinggi: Riwayat Bahz bin Hakim daripada bapanya daripada datuknya, ‘Amr Ibn Shu’ayb daripada bapanya daripada datuknya, riwayat Ibn Ishaq daripada al-Taymi dan yang seumpamanya yang dikatakan sebagai sahih. Martabat ini adalah martabat sahih yang paling rendah.
2. Martabat hasan yang rendah: Iaitu hasan yang dipertikaikan kedudukannya, ada yang mentashihkan dan ada yang mendaifkan seperti hadis al-Harith bin ‘Abdullah, ‘Asim bin Damrah, Hajjaj bin Artah dan lain-lain.

Kedudukan Hadis Yang Dihukumkan Oleh Ulama Hadis Sebagai “Hadis Sahih Al-Isnad”

Kata-kata ulama hadis: “Ini hadis sahih al-Isnad” tidak sama dengan kata-kata mereka: “Ini hadis sahih”. Begitu juga kata-kata mereka: “Ini hadis hasan al-Isnad” tidak sama dengan “Ini hadis hasan”. Kadang-kadang sanad itu sahih atau hasan tetapi tidak pada matan kerana ada shadh dan ’illah. Seolah-olah apabila ulama hadis mengatakan: “Ini hadis sahih”, beliau telah menjamin kepada kita bahawa hadis ini memenuhi kelima-lima syarat-syarat hadis sahih. Sekiranya beliau mengatakan: “Ini hadis sahih al-Isnad”, beliau menjamin adanya 3 syarat sahih sahaja iaitu bersambung sanad, keadilan dan ketepatan para perawi. Adapun penafian shadh dan ’illah, itu tidak diberi jaminan oleh beliau kerana ketidakpastian kedua-duanya itu.

Bagaimanpun jika seorang Hafiz yang diakui hanya menyebutkan hadis ini sahih al-Isnad tanpa menyebut ’illahnya, maka pada zahirnya, matan itu adalah sahih kerana kaedah asal ialah tidak ada ’illah dan tidak ada shadh.

Mustalah Al-Hadith – Sesi 8 – Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 24 Mei 15

Riwayat Al-Bukhari Dan Muslim Yang Manakah Dihukumkan Sebagai Sahih?

Kita telahpun mengetahui bahawa al-Bukhari dan Muslim tidak memasukkan di dalam kitab sahih mereka kecuali hadis sahih sahaja dan ummat Islam menerima dengan baik kitab mereka berdua. Hadis-hadis manakah yang dihukumkan sahih dan diterima oleh ummat? Jawapannya ialah hadis yang diriwayatkan dengan sanad yang bersambung itulah yang dihukumkan sebagai sahih. Tentang hadis yang digugurkan permulaan sanad seorang perawi atau lebih-yang dinamakan dengan al-mu’allaq- yang banyak terdapat di dalam Sahih al- Bukhari iaitu di dalam tajuk bab (tarajim al-Abwab), namun tidak ada sama sekali di tengah-tengah bab. Di dalam Sahih Muslim hanya ada sebuah hadis dalam bab al-Tayammum yang tidak diriwayatkan secara mawsul (bersambung) di tempat yang lain. Hukum hadis-hadis tersebut ialah:–

• Jika sesuatu hadis dengan lafaz yang pasti seperti قال ‘berkata’, أمَر ‘menyuruh’, ذَكَر ‘menyebut’ maka ia dihukumkan sebagai sahih daripada orang yang disandarkan kepadanya hadis itu.
• Jika hadis itu dengan lafaz yang tidak pasti seperti يُرْوَى ‘diriwayatkan daripada’,يُذْكَرَ ‘disebutkan’, يُحْكى ‘diceritakan’, رُوِي ‘telah diriwayatkan’, ذُكِر ‘telah disebutkan’, maka ia tidak hukumkan sebagai sahih. Bagaimanapun di dalam Sahih al-Bukhari ini, tidak ada satu hadis yang sangat da’if untuk dimasukkan ke dalam kitab yang dinamakan dengan kitab sahih.

Tingkatan Hadis Sahih

Kita telah maklum bahawa ulama menyebutkan beberapa sanad yang paling sahih menurut pendapat mereka. Berdasarkan kepada ini dan juga kepada kemampuan memenuhi syarat-syarat sahih yang lain, hadis sahih itu mempunyai beberapa tingkatan.

1. Tingkatan paling tinggi iaitu yang diriwayatkan dengan sanad yang paling sahih seperti Malik daripada Nafi’ daripada Ibn ‘Umar.
2. Sanad yang rendah sedikit iaitu yang diriwayatkan melalui jalan perawi-perawi yang rendah daripada perawi-perawi sanad yang pertama seperti riwayat Hammad bin Salamah daripada Thabit daripada Anas.
3. Sanad yang rendah sedikit iaitu riwayat perawi-perawi yang mempunyai sifat thiqah yang paling kurang seperti riwayat Suhayl bin Abi Salih daripada bapanya daripada Abu Hurayrah.

Boleh dimasukkan dalam perincian ini ialah pembahagian hadis sahih kepada tujuh tingkatan iaitu:

1. Hadis yang disepakati oleh al-Bukhari dan Muslim (tingkatan tertinggi)
2. Hadis yang diriwayatkan oleh al-Bukhari sahaja.
3. Hadis yang diriwayatkan oleh Muslim sahaja.
4. Hadis yang mengikut syarat mereka berdua tetapi tidak dikeluarkan oleh mereka berdua.
5. Hadis yang mengikut syarat al-Bukhari tetapi tidak dikeluarkannya
6. Hadis yang mengikut syarat Muslim tetapi tidak dikeluarkannya.
7. Hadis sahih yang tidak mengikut syarat mereka berdua tetapi sahih di sisi imam-imam selain mereka berdua seperti Ibn Khuzaymah, Ibn Hibban.

Syarat al-Shaykhayn

al-Bukhari dan Muslim tidak menjelaskan syarat yang mereka tentukan sebagai tambahan kepada syarat-syarat yang disepakati pada hadis sahih. Tetapi ulama yang mengkaji gaya dan metode penulisan al-Bukhari dan Muslim dapat mengesani apa yang dikatakan sebagai syarat mereka berdua atau salah seorang mereka berdua.

Pandangan yang paling baik tentang syarat al-Bukhari dan Muslim atau salah seorang mereka ialah hadis itu diriwayatkan oleh perawi-perawi kitab Sahih al-Bukhari dan Muslim atau salah seorang dari mereka dengan mengambil kira cara periwayatan yang mereka berdua beriltizam dengannya.

Maksud Muttafaq ’alayh متفق عليه

Apabila ulama hadis menyebutkan hadis sebagai muttafaq ’alayh maksudnya ialah persepakatan al-Bukhari dan Muslim tentang kesahihannya bukan persepakatan umat Islam. Walau bagaimanapun, Ibn al-Salah mengatakan bahawa, kesepakatan ulama adalah mesti dan ada bersamanya kerana ummat menerima kesepakatan mereka berdua.

Adakah Hadis Sahih Disyaratkan Sebagai ‘Aziz

Mengikut pendapat yang sahih, hadis sahih itu tidak disyaratkan menjadi ’aziz dengan erti ia mestilah mempunyai dua sanad kerana ada didapati di dalam Sahih al-Bukhari, Sahih Muslim dan kitab-kitab lain hadis-hadis yang sahih tetapi gharib. Beberapa ulama seperti Abu ’Ali al-Jubba`i al-Mu’tazili dan al-Hakim mendakwa hadis sahih mestilah ’aziz. Pendapat mereka ini bertentangan dengan apa yang telah dipersetujui oleh umat Islam.

Mustalah Al-Hadith – Sesi 7 – Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 17-Mei-15

Adakah diputuskan mana-mana sanad sebagai sanad yang paling sahih secara mutlak?

Mengikut pendapat terpilih, tidak boleh diputuskan mana-mana sanad sebagai sanad yang paling sahih secara mutlak kerana perbezaan tingkatan kesahihan berdasarkan kepada kemungkinan sanad untuk memenuhi syarat sahih. Hadis yang memenuhi keperluan, maksimum kesemua syarat sahih adalah sangat jarang. Sepatutnya tidak dihukumkan kepada mana-mana sanad sebagai sanad yang paling sahih secara mutlak. Bagaimanapun, ada dinukilkan daripada beberapa orang imam tentang sanad yang paling sahih. Yang nyata, setiap imam memilih sanad yang kuat menurut penilaian mereka. Antara pendapat tentang sanad yang paling sahih ialah:

1. Al-Zuhri daripada Salim daripada bapanya (Abullah Ibn ‘Umar).
   Ini diriwayatkan daripada Ishaq bin Rahawayh dan Ahmad.
2. Ibn Sirin daripada ‘Abidah daripada ‘Ali bin Abi Talib. Ini diriwayatkan daripada Ibn al-Madini dan al-Fallas.
3. Al-A’mash daripada Ibrahim daripada ‘Alqamah daripada Abdullah bin Mas’ud. Ini diriwayatkan daripada Ibn Ma’in.
4. Al-Zuhri daripada ‘Ali bin al-Husayn daripada bapanya daripada ‘Ali. Ini diriwayatakan daripada Abu Bakar bin Abi Shaybah.
5. Malik daripada Nafi’ daripada Ibn ‘Umar. Ini diriwayatkan daripada al-Bukhari.

KARANGAN PERTAMA YANG KHUSUS TENTANG HADIS SAHIH

Karangan pertama tentang hadis sahih sahaja ialah Sahih al-Bukhari kemuadian Sahih Muslim.Kedua-duanya adalah kitab yang paling sahih selepas al-Qur’an.Ummat Islam telah berijmak dalam menerima kedua-duanya.

Kitab yang paling sahih di antara keduanya ialah Sahih al-Bukhari dan ia lebih mengandungi banyak faedah. Ini kerana hadis-hadis al-Bukhari lebih kemas dari segi bersambung-sambung sanadnya dan para perawi lebih thiqah di samping terdapat kesimpulan-kesimpulan fiqh dan masalah-masalah ilmiah yang tidak ada dalam Sahih Muslim. Kedudukan Sahih al-Bukhari lebih Sahih dari Sahih Muslim dengan mengambil kira keseluruhan, kerana ada terdapat sebahagian hadis dalam Sahih Muslim lebih kuat daripada beberapa hadis dalam Sahih al-Bukhari. Ada juga pendapat yang mengatakan Sahih Muslim lebih sahih, tetapi yang lebih tepat ialah pendapat yang pertama ( Sahih al-Bukhari lebih sahih.)

Adakah al-Bukhari dan Muslim beriltizam untuk memasukkan semua hadis sahih dalam kitab-kitab mereka?

Al-Bukhari dan Muslim tidak beriltizam untuk memasukkan semua hadis sahih dalam kitab-kitab mereka. Al-Bukhari berkata: “Saya hanya memasukkan hadis sahih sahaja dalam kitabku yang jami’ ini dan saya tinggalkan hadis-hadis sahih yang lain kerana takut panjang.’’ Muslim berkata : “Bukan semua hadis sahih menurut saya dimasukkan di sini, tetapi saya hanya masukkan sahihyang disepakati.”

Adakah banyak atau sedikit hadis sahih yang tidak dimasukkan oleh mereka berdua?

Al-Hafiz Ibn al-Akhram berkata : “hanya sebilangan yang kecil sahaja yang tidak dimasukkan oleh mereka berdua.” Bagaimanapun pendapat ini telah dibantah.

Mengikut pendapat disebutkan oleh mereka berdua. Dinukilkan daripada al-Bukhari katanya: “Hadis-Hadis sahih yang saya tinggalkan lebih banyak” Beliau kuga berkata : “Saya menghafal seratus ribu hadis sahih dan dua ratus ribu hadis yang tidak sahih.’’

Berapakah jumlah hadis di dalam kedua-dua kitab sahih itu?

Sahih al-Bukhari mengandungi 7275 hadis termasuk hadis yang berulang dan dengan yang tidak berulang sebanyak 4000 hadis.
Jumlah hadis dalam Sahih Muslim ialah 12000 termasuk yang berulang dan tanpa berulang sebanyak 4000 hadis.

Di mana boleh didapati hadis-hadis sahih lain yang ditinggalkan oleh al-Bukhari dan Muslim?

Kita boleh dapatinya di dalam kitab-kitab mu’tabar yang masyhur seperti Sahih Ibn Khuzaymah, Sahih Ibn Hibban, Mustadrak al-Hakim, kitab sunan yang empat, Sunan al-Daruqutni, Sunan al-Bayhaqi dan lain-lain. Perlu diingatkan bahawa kewujudan sesebuah hadis di dalam kitab-kitab tidak bermakna ia pasti sahih tetapi memerlukan kepada penjelasan tentang kesahihannya kecuali di dalam kitab yang pengarangnya mensyaratkan hanya menyebutkan hadis sahih sahaja seperti Sahih Ibn Khuzaymah

Perbincangan Tentang Al-Mustadrak Karangan Al-Hakim

Antara kitab hadis yang besar ialah al-Mustadrak ‘ala al-Sahihayn karangan al-Hakim.Penulisnya menyebutkan hadis-hadis sahih yang mengikut syarat al-Shaykhan (al-Bukhari dan Muslim) atau syarat salah sesorang mereka tetapi tidak dikeluarkan oleh mereka berdua.Begitu juga pengarangnya menyebutkan hadis-hadis sahih menurut penilaiannya walaupun tidak menurut penilaian mereka berdua dengan mengatakannya sebagai sahih sanadnya.Kadang-kadang beliau menyebutkan beberapa hadis yang tidak sahih tetapi beliau mengingatkan tentang statusnya.Beliau seorang yang longgar dalam mentashihkan hadis.Hadis-hadisnya perlu disemak dan dinili sesuai dengan keadaannya dan Al-Dhahabi menilai semula status kebanyakkan hadis-hadis Mustadrak sesuai dengan kedudukannya. Bagaimanapun, kitab ini masih memerlukan kepada penyemakan, penilaian dan pemerhatian lebih lanjut lagi.⁵¹

Sahih Ibn Hibban

Susunan kitab ini agak kreatif kerana ia tidak disusun mengikut susunan bab dan tidak juga mengikut tertib musnad. Oleh sebab itu, pengarangnya menamakan al-Taqasim wa al-anwa’. Disebabkan terdapat kesukaran dalam mencari hadis dari kitab ini, sebahagian ulama mutakhirin menyusunnya mengikut bab. Pengarangnya adalah seorang yang bermudah dalam menghukumkan hadis dan sikap bermudah beliau adalah lebih rendah dari al-Hakim.

Sahih Ibn Khuzaymah

Kedudukannya lebih tinggi dari Sahih Ibn Hibban kerana beliau lebih teliti berbanding Ibn Hibban sehingga beliau menahan diri dari menghukumkan hadis walaupun hanya terdapat sedikit kritikan pada sanadnya.

Al-Mustakhrajat ‘ala Al-Sahihayn

• Topik mustakhraj : iaitu seorang pengarang mendapatkan mana-mana kitab hadis lalu mengeluarkan hadis-hadis tersebut melalui sanad-sanadnya sendiri bukan tariq atau jalan pengarang kitab tersebut. Dengan ini beliau akan bertemu dengan pengarang pada peringkat gurunya atau atas lagi.
• Mustakhraj terhadap al-sahihayn yang paling mashyur :

1. Al-Mustakhraj karangan Abu Bakar al-Isma’ili terhadap Sahih al-Bukhari
2. Al-Mustakhraj karangan Abu ‘Awanah al- Isfirayni terhadap Sahih Muslim.
3. Al-Mustakhraj karangan Abu Nu’aym ‘al-Asfahani terhadap Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim.

• Adakah pengarang-pengarang kitab mustakhraj beriltizam untuk mengeluarkan lafaz yang sama dengan lafaz al-Sahihayn?

Pengarang-pengarang Mustakhraj tidak beriltizam untuk mengemukakan lafaz yang sama dengan al-Sahihayn kerana mereka hanya meriwayatkan lafaz-lafaz yang sampai kepada mereka melalui jalan guru-guru mereka. Oleh kerana itu terdapat sedikit perbezaan lafaz-lafaz hadis dalam mustakhrajat. Begitu juga halnya dengan hadis-hadis yang dikeluarkan oelh pengarang-pengarang terdahulu di dalam kitab mereka yang berasingan seperti al-Bayhaqi, al-Baghawi dan lain-laian seperti kata-kata mereka: diriwayatkan oleh al-Bukhari atau diriwayatkan oleh Muslim. Pada sebahagiannya terdapat perbezaan dari segi lafaz dan makna. Maksud kata-kata mereka: “diriwayatkan oleh al-Bukhari dan Muslim” ialah mereka berdua meriwayatkan hadis tersebut pada asalnya.

• Adakah harus menukilkan satu hadis daripada kitab mustakhraj lalu menyandarkan kepada al-Bukhari dan Muslim?

Berdasarkan kepada perbahasan lalu, tidak harus bagi seseorang untuk menukilkan daripada kitab mustakhrajat atau mana-mana kitab yang disebutkan sebelum ini lalu dia berkata diriwayatkan oleh al-Bukhari dan Muslim kecuali dengan salah satu cara ini: pertama dia mestilah membandingkan hadis itu dengan riwayat al-Bukhari dan Muslim atau pengarang mustakharaj berkata atau pengarang kitab berkata; dikeluarkan oleh al-Bukhari dan Muslim dengan lafaznya.

• Faedah-faedah mustakhrajat terhadap al-Sahihayn

Mustakhrajat terhadap al-Sahihayn mempunyai beberapa faedah sehingga menjangkau sepuluh, sebagaimana yang disebutkan oleh al-Suyuti dalam kitabnya, Tadrib al-Rawi. Di sini penulis bawakan untuk anda beberapa faedah terpenting. Pertama, ketinggian sanad iaitu sanad menjadi tinggi kerana jika pengarang mustakhraj meriwayatkan satu hadis melalui jalan al-Bukhari pasti sanad akan menjadi lebih rendah daripada hadis yang diriwayatkannya di dalam mustakhraj. Kedua, menambah kadar kesahihan kerana berlaku pertambahan lafaz dan kelengkapan pada sebahagian hadis. Ketiga, hadis menjadi lebih kuat dengan sebab bertambah jalannya dan faedahnya ialah dapat melakukan tarjih ketika berlaku percanggahan antara hadis-hadis.

Mustalah Al-Hadith – Sesi 6 – Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 10-Mei-15

FASAL KEDUA: Klasifikasi Khabar Ahad Berdasarkan Kepada Kekuatan Dan Kelemahannya

Hadis ahad yang terdiri daripada mashhur, ‘aziz dan gharib terbahagi kepada dua :

1. Maqbul iaitu hadis yang kebenaran penceritanya lebih kuat atau lebih mengatasi. Hukumnya, wajib berhujah dan beramal dengannya.
2. Mardud iaitu hadis yang kebenaran penceritanya tidak kuat. Hukumnya ialah tidak boleh berhujah dengannya dan tidak wajib beramal dengannya. Setiap hadis maqbul dan mardud itu mempunyai pembahagian dan perincian yang akan disebutkan pada fasal yang berasingan, Insha Allah Ta’ala.

Al-Khabar al-Maqbul الخبر المقبول

Perbahasan pertama: Pembahagian al-maqbul

Perbahasan kedua: Pembahagian al-hadis al- maqbul kepada ma’mul bih معمول به (yang boleh beramal) dan ghayr ma’mul bih غير معمول به (yang

tidak boleh beramal).
Perbahasan Pertama

Pembahagian maqbul

Berdasarkan kepada tingkatan martabatnya, hadis maqbul terbahagi kepada dua bahagian utama: sahihdan hasan. Setiap bahagian ini pula terbahagi kepada dua iaitu li dhatih dan li ghayrih. Ini menjadikan hadis maqbul empat bahagian.

1. Sahih Li dhatih
2. Hasan Li dhatih
3. Sahih Li ghayrih
4. Hasan Li ghayrih حسن لغيره

Al-Sahih صحيح

Definisi
Dari sudut bahasa, Sahih صحيح adalah lawan kepada saqim سقيم(sakit) iaitu penggunaan sebenarnya pada perkara konkrit dan penggunaan secara majaz (pinjaman) kepada hadis dan perkara abstrak.

Manakala dari segi istilah: Hadis yang bersambung sanadnya dengan nukilan perawi yang adil, dabit daripada perawi sepertinya hingga ke hujung sanad tanpa ada shadh dan ‘illah.

Huraian Ta’rif

Definisi di atas mempunyai beberapa perkara yang wajib ada bagi menjadikan hadis itu sebagai sahih iaitu:

1. Bersambung sanad. Setiap perawi mengambil riwayat secara langsung dari orang sebelumnya dari awal sanad sehingga ke penghujungnya.
2. Keadilan para perawi. Setiap perawi mestilah mempunyai sifat Islam, baligh, tidak fasiq dan tidak cacat maruah.
3. Ketepatan para perawi. Setiap perawi mestilah sempurna ketepatan, sama ada dari segi ingatan atau catatan.
4. Tidak shadh. Hadis tersebut tidak bersifat shadh. Maksud shadh ialah percanggahan perawi thiqah terhadap perawi yang lebih thiqah daripadanya.
5. Tidak mempunyai ‘illah. Hadis itu mestilah tidak terdapat ‘illah. ‘Illah adalah satu sebab yang rumit dan tersembunyi yang mencacatkan kesahihan hadis walaupun pada zahirnya tidak kelihatan.

Syarat-Syarat Hadis Sahih

Jelas daripada huraian ta’rif tadi, terdapat lima syarat yang wajib dipenuhi supaya sesebuah hadis dikira sebagai hadis sahih. Iaitu bersambung sanad, keadilan perawi, ketepatan perawi, tidak ada ’illah dan tidak ada shadh.

Apabila tidak cukup salah satu syarat ini, pada ketika itu hadis itu tidak dinamakan sahih.

Contohnya:
Hadis yang dikeluarkan oleh Imam al-Bukhari di dalam kitab sahihnya:

Imam Al-Bukhari berkata: “ ‘Abdullah bin Yusuf telah menceritakan kepada kami bahawa Malik telah mengkhabarkan kepada kami daripada Ibn Shihab daripada Muhammad Bin Jubayr daripada Mut‘im daripada ayahnya katanya: “Saya telah mendengar Rasulullah s.a.w. telah membaca Surah Al-Tur di dalam solat Maghrib.”

Hadis ini sahih kerana:

1. Sanadnya bersambung (Muttasil) kerana setiap perawi mendengar daripada gurunya, tentang periwayatan secara ‘an’anah oleh Malik, Ibn Shihab dan Ibn Jubayr ditafsirkan sebagai bersambung-sambung kerana mereka bukanlah perawi-perawi yang melakukan tadlis .
2. Perawi-perawinya adil dan dabit. Berikut ini sifat-sifat mereka di sisi ulama al-Jarh Wal Ta’dil:
   1. ‘Abdullah bin Yusuf: thiqah, mutqin. Malik bin Anas: imam, hafiz
   2. Ibn Shihab al-Zuhri: faqih, hafiz, kehebatan dan keteguhannya disepakati semua.
   3. Muhammad bin Jubayr: thiqah.
   4. Jubayr bin Mut’im: seorang sahabat.
3. Hadis ini tidak shadh kerana tidak bercanggah dengan hadis yang lebih kuat daripadanya.
4. Kerana ia tidak mempunyai sebarang ‘illah.

Hukumnya

Wajib beramal dengan hadis sahih berdasarkan kepada ijma’ ahli hadis ulama yang diakui pendapat mereka dari kalangan usuliyyin dan fuqaha`. Ia merupakan salah satu hujah shara’ yang tidak ada ruang bagi seorang muslim untuk tidak beramal dengannya.

Maksud Kata-Kata: “Ini Hadis Sahih Atau Ini Hadis Tidak Sahih”:

1. Maksud kata-kata ulama hadis: “hadis ini sahih” ialah lima syarat hadis sahih ada padanya. Bukan diputuskan hadis itu benar-benar sahih kerana harus berlaku kesilapan dan lupa kepada perawi yang thiqah.
2. Maksud kata-kata mereka: hadis ini tidak sahih ialah hadis ini tidak memenuhi lima syarat hadis sahih, sama ada kesemuanya atau sebahagian daripadanya bukan bermaksud pada kenyataannya ia adalah satu pendustaan kerana orang yang biasa melakukan kesilapan boleh jadi betul pada ketika yang lain.

Mustalah Al-Hadith – Sesi 5 – Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 03-Mei-15

Al-‘Aziz العزيز
Definisi Dari Segi Bahasa

Sifat mushabbahah daripada ‘azza ya’izzu عزّ يعِزّiaitu sedikit dan jarang atau daripada ‘azza ya’azzu عزّ يعَزّkuat dan bersangatan. Dinamakan demikian sama ada kewujudannya yang sedikit dan jarang ataupun kerana kekuatannya kerana ia datang dari tariq (jalan sanad) yang lain.

Dari Segi Istilah

Hadis yang bilangan perawi-perawinya tidak kurang daripada dua orang di kesemua peringkat sanad.

Huraian Ta’rif

Iaitu perawi-perawinya tidak kurang dari dua orang pada setiap tabaqat (lapisan atau genarasi) sanad. Sekiranya didapati pada sesetengah sanad tiga orang atau lebih itu tidak menjadi hal (tidak mengapa) dengan syarat ada dua orang perawi walaupun pada satu peringkat kerana yang diambil kira ialah had minimum mana-mana peringkat sanad.

Definisi ini merupakan definisi yang terpilih sebagai mana yang diputuskan oleh Hafiz Ibn Hajar. Sebahagian ulama berpendapat Hadis ‘aziz ialah periwayatan dua orang atau tiga orang. Dengan itu mereka tidak mengasingkan hadis ‘aziz daripada hadis mashhur dalam beberapa bentuk.

Contohnya

Hadis yang diriwayatkan oleh Imam Al-Bukhari dan Muslim daripada hadis Anas dan Imam al-Bukhari daripada hadis Abu Hurayrah bahawa Rasululah s.a.w bersabda:

“Tidak sempurna iman seseorang dari kalangan kamu sehingga aku lebih dikasihinya daripada bapanya, anaknya dan sekalian manusia.”

Hadis ini telah diriwayatkan daripada Anas oleh Qatadah, ‘Abdul Aziz bin Suhayb dan diriwayatkan daripada Qatadah oleh Shu’bah dan Sa’id dan diriwayatkan pula daripada ‘Abdul ‘Aziz oleh Isma’il bin ‘Ulayyah dan ‘Abdul Warith. Dan diriwayatkan daripada setiap mereka itu oleh sebilangan yang ramai.

Karangan Yang Terkenal

Ulama tidak menulis karangan yang khusus berhubung dangan hadis ‘aziz. Sebabnya yang jelas ialah kerana bilangannya yang sedikit dan kerana tidak didapati faedah yang penting daripada penulisan itu.

HADIS GHARIB غريب

Definisi Dari Sudut Bahasa

Sifat mushabbahah dengan erti yang bertunggalan atau yang berjauhan dari sanak saudara.

Dari Segi Istilah

Hadis yang seorang perawi berseorangan dalam meriwayatkannya.

Huraian Definisi

Iaitu hadis yang seorang perawi berseorangan meriwayatkannya sama ada pada setiap tabaqah sanad atau pada sebahagiannya walaupun pada satu tabaqah sahaja. Ta’rif gharib tidak terjejas dengan adanya lebih daripada seorang perawi pada tabaqah yang lain kerana yang diambil kira ialah had minimum.

Nama Lain Bagi Hadis Gharib

Ramai dari kalangan ulama menyebut hadis gharib dengan nama lain iaitu al-fard sebagai sema’na. Tetapi sebahagian ulama membezakan antara kedua-duanya. Dengan itu mereka menjadikan kedua-duanya sebagai bahagian yang berasingan. Akan tetapi Al-Hafiz Ibnu Hajar menganggapnya semakna dari segi bahasa dan istilah. Bagaimanapun beliau berkata: “Ulama Mustalah membezakan antara keduanya dari sudut banyak dan kurang pengunaannya. Mereka lebih banyak menyebut al-fard sebagai al-fard al-mutlaqdan al-gharib pula sebagai al-fard al-nisbi.”

Bahagian–bahagiannya

Berdasarkan tempat berlaku tafarrud (keseorangan), gharib dibahagikan kepada dua iaitu gharib mutlaqdan gharib nisbi.

1. Al-gharib al-mutlaq atau al-fard al-mutlaq

Ta’rifnya: hadis yang gharabah berlaku pada asal sanad iaitu hadis yang seorang perawi berseorangan meriwayatkan pada asal sanad. Contohnya hadis:

“Sesungguhnya amalan itu dikira dengan niat”

Sayyidina ‘Umar bin Al-Khattab berseorangan meriwayatkannya (tafarrada) dan ini kadang kala berterusan sehingga akhir sanad dan kadang-kadang sebilangan perawi meriwayatkan daripada perawi-perawi yang berseorangan itu (al-Mutafarrid).

1. Al-gharib al-nisbi

Ta’rifnya: hadis yang gharabah berlaku pada pertengahan sanad iaitu lebih daripada seorang perawi yang meriwayatkan pada asal sanad kemudiannya seorang perawi berseorangan meriwayatkannya daripada perawi-perawi itu. Contohnya Hadis Malik daripada al-Zuhri daripada Anas r.a bahawa:

Rasululah s.a.w memasuki Mekah dalam keadaan memakai mighfar (tudung).

Malik telah berseorangan meriwayatkannya daripada al-Zuhri sebab itu dinamakan gharib nisbi. Sebab dinamakan bahagian ini gharib nisbi ialah kerana tafarrud berlaku dengan nisbah kepada individu tertentu.

Antara bentuk hadis gharib nisbi ialah: Terdapat beberapa bentuk gharabah atau tafarrud yang boleh dikira sebagai gharib nisbi kerana gharabah padanya tidak mutlak. Gharabah padanya wujud secara nisbah atau merujuk kepada sesuatu yang tertentu.

Bentuk-Bentuk gharib nisbi

1. Tafarrud thiqah dengan periwayatan hadis seperti kata-kata ulama hadis: Tidak seorang pun thiqah yang meriwayatkannya kecuali si fulan.
2. Tafarrud perawi tertentu daripada perawi tertentu: Seperti kata ulama hadis: “Perawi itu berseorangan meriwayatkan daripada si fulan. Walaupun diriwayatkan dengan sanad atau dengan jalan yang lain melalui perawi yang lain.
3. Tafarrud penduduk negeri seperti kata ulama hadis iaitu diriwayatkan oleh ahli Makkah atau ahli Sham.
4. Tafarrud penduduk sebelah negeri daripada penduduk negeri lain seperti kata mereka: Tafarrud penduduk Basrah daripada penduduk Madinah atau tafarrud dalam meriwayatkan hadis ini penduduk Sham daripada penduduk Hijaz.

Pembahagian Lain

Dari segi Gharabah sanad dan matan, Ulama hadis membahagikan gharib kepada:

1. gharib matan dan sanad.

Iaitu hadis yang seorang perawi berseorangan meriwayatkan matannya.

1. gharib sanad tidak matan

Seperti hadis yang matannya diriwayatkan oleh sekumpulan perawi daripada kalangan sahabat kemudian seorang perawi berseorangan meriwayatkan daripada sahabat yang lain berkenaan dengan hadis ini Imam al-Tirmidhi menyebut “gharib min hadha al-wajh” gharib dari wajah ini atau jalan ini,

Kitab-Kitab Yang Terdapat Banyak Hadis gharib

1. Musnad al-Bazzar
2. Al-Mu’jam al-Awsat oleh al-Tabarani

Kitab-Kitab Yang Terkenal

1. “Ghara`ib Malik” karangan al-Daruqutni
2. “Al-Afrad” juga oleh al-Daruqutni
3. “Al-Sunan Allati Tafarrada Bi kulli Sunnah Minha Ahlu Baldah” oleh Abu Dawud al-Sajistani.

Mustalah Al Hadith -Sesi 4 – Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 26-Apr-15

(SAMBUNGAN) PERBAHASAN PERTAMA: Al-KHABAR AL-MUTAWATIR

(Nota: Untuk bahagian awal perbincangan sila rujuk Sesi 3)

Hukumnya

Al-Mutawatir menghasilkan ilmu yang pasti iaitu ilmu yang diyakini dan seseorang itu mempercayai atau membenarkan dengan tegas dan putus seperti orang menyaksikan sendiri sesuatu peristiwa dan dia tidak teragak-agak untuk membenarkannya maka begitulah halnya dengan hadis mutawatir. Oleh kerana itu, seluruh hadis mutawatir diterima dan tidak perlu lagi mengkaji keadaan perawinya.

Bahagiannya

Mutawatir terbahagi kepada dua:

Al-Mutawatir Al-Lafzi المتواتر اللفظي iaitu hadis yang mutawatir pada lafaz dan maknanya seperti hadis:
مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا ، فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ
“Sesiapa yang sengaja berdusta atas namaku maka hendaklah dia mempersiapkan tempatnya di dalam api neraka.”

Hadis ini telah diriwayatkan oleh lebih 70 orang sahabat.

Al-Mutawatir Al-Ma’nawi المتواتر المعنوي iaitu hadis yang mutawatir pada makna tidak pada lafaz seperti hadis mengangkat dua tangan ketika berdoa. Ianya telah diriwayatkan oleh Rasulullah s.a.w. hampir atau lebih kurang seratus hadis. Setiap hadis menyebutkan baginda mengangkat tangan ketika berdoa cumanya dalam keadaan yang berbeza-beza. Dari segi keadaan ianya tidak mutawatir tetapi masing-masing menyebut mengangkat tangan ketika berdoa. Dengan itu ia menjadikan tawatur berdasarkan kepada keseluruhan atau gabungan jalan-jalan sanad.
Kewujudannya

Terdapat bilangan yang cukup banyak hadis mutawatir antaranya hadis tentang kolam, menyapu khuf , mengangkat dua tangan di dalam solat, hadis “semoga Allah menyinari seseorang yang mendengar hadis” dan banyak lagi.

Bagaimana pun kalau dibandingkan dengan hadis ahad, bilangan hadis mutawatir sangatlah sedikit.

Karya Yang Terkenal.

Ulama memberi perhatian khusus dalam menghimpun hadis-hadis mutawatir di dalam karangan berasingan bagi memudahkan pelajar-pelajar membuat rujukan antaranya:

“Al-Azhar al-Mutanathirah Fi al-Akhbar al-Mutawatirah” karangan Imam al-Suyuti. Kitab ini disusun mengikut bab-bab.
“Qatf al-Azhar” juga karangan al-Suyuti yang merupakan ringkasan kitab yang pertama.
“Nazm al-Mutanathir Min al-Hadith al-Mutawati”r karangan Muhammad bin Ja’far al-Kattani.
PERBAHASAN KEDUA: KHABAR AL-AHAD خبر الآحاد

Ta’rifnya

Dari segi bahasa: al-Ahad adalah jama’ bagi ahad أحد yang bermaksud tunggal, khabar al-wahid pula ialah periwayatan seorang individu. Manakala dari segi istilah ia memberi pengertian: Khabar yang tidak memenuhi syarat mutawatir.

Hukumnya

Khabar ahad menghasilkan ilmu nazari iaitu ilmu yang bergantung kepada pengamatan dan pendalilan.

Bahagiannya Berdasarkan Kepada Bilangan Tariqnya:

Mashhur
‘Aziz
Gharib
Al-Mashhur المشهور

Ta’rif

Dari segi bahasa: kata nama objek daripada shahartu al-amr شهرتُ الأمرiaitu saya menjadikan perkara itu terkenal apabila saya telah mengumumkan dan menyatakannya. Dinamakan hadis mashhur kerana penonjolannya.

Dari segi istilah: Hadis yang diriwayatkan oleh tiga orang atau lebih pada setiap tabaqah tetapi tidak mencapai taraf mutawatir.

Contohnya:

إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا يَنْتَزِعُهُ مِنْ الْعِبَادِ وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ حَتَّى إِذَا لَمْ يُبْقِ عَالِمًا اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالًا فَسُئِلُوا فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا
“Sesungguhnya Allah s.w.t. tidak menarik ilmu dengan mencabutnya sekaligus tetapi Dia mencabut ilmu dengan mematikan ulama sehingga tidak tinggal seorang alim lalu orang ramai melantik pemimpin-pemimpin jahil. Mereka ditanya lalu memberi fatwa tanpa ilmu. Mereka sesat lagi menyesatkan.”

Hadis Mustafid مستفيض

Dari segi bahasa: kata nama pelaku daripada perkataan istafada استفاض yang berpunca daripada kalimah fada al-ma` فاض الماءair telah melimpah. Dinamakan demikian kerana kemasyhurannya.

Dari segi istilah: terdapat perbezaan pendapat tentang ta’rifnya:

Mustafid semakna dengan mashhur.
Mustafid lebih khusus daripada mashhur kerana disyaratkan (bilangan perawi) sama antara permulaan dan akhir sanad, tetapi tidak disyaratkan pula pada hadis mashhur.
Mustafid lebih umum daripada mashhur iaitu kebalikan bagi pendapat kedua.
Mashhur Bukan Istilah

Iaitu hadis yang terkenal di kalangan orang ramai yang tidak mempunyai syarat-syarat atau memenuhi syarat yang diakui dan ia meliputi:

Hadis yang mempunyai satu sanad
Hadis yang mempunyai lebih daripada satu sanad
Hadis yang tidak mempunyai sanad sama sekali
Bentuk-Bentuk Hadis Mashhur Bukan Istilah

Ianya mempunyai banyak bentuk, antaranya:

Mashhur di kalangan Ahli Hadis sahaja seperti hadis Anas:
قَنَتَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ
“Rasulullah s.a.w berqunut selama sebulan setelah ruku’ mendoakan keburukan ke atas Ri’l dan Dhakwan.”

Mashhur di kalangan Ahli Hadis, ulama dan orang awam, contohnya;
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ
“Orang Islam itu ialah orang-orang Islam terselamat daripada gangguan ucapan dan perbuatannya.”

Mashhur di kalangan fuqaha seperti hadis:
أَبْغَضُ الْحَلَالِ إِلَى اللَّهِ الطَّلَاقُ
“Perkara halal yang paling dibenci oleh Allah s.w.t. ialah perceraian.”

Mashhur di kalangan ulama usul seperti hadis:
رفع عن أمتي الخطأ والنسيان وما استكرهوا عليه
“Tersilap, lupa dan dipaksa telah diangkat dari ummatku, (iaitu tidak dikira berdosa).” Hadis ini telah dinilai sebagai sahih oleh Ibn Hibban dan al-Hakim.

Mashhur di kalangan ahli-ahli Nahu: seperti hadis:
نِعْمَ الْعَبْدُ صُهَيْب. لَوْ لَمْ يَخَفِ الله لم يَعْصِهِ
“Sebaik-baik hamba ialah Suhayb. Kalau dia tidak takutkan Allah dia tidak akan berbuat maksiat terhadap-Nya.” (hadis tidak ada sumber)

Mashhur di kalangan masyarakat. Seperti hadis
اَلْعَجَلَةُ مِنَ اَلشَّيْطَانِ
“Kegopohan itu daripada syaitan.”

Hukum Mashhur

Hadis mashhur menurut istilah dan bukan istilah tidak dikatakan sebagai sahih atau tidak sahih, kerana antaranya ada yang sahih, hasan, da’if bahkan terdapat juga mawdu’. Bagaimanapun jika hadis mashhur menurut istilah itu sahih maka ia mempunyai keistimewaan yang mengatasi hadis ‘aziz dan gharib.

Karangan-Karangan Yang Terkenal

Yang dimaksudkan dengan karangan tentang hadis mashhur ialah hadis-hadis mashhur di kalangan orang ramai bukan mashhur dari segi istilah. Antara karangan-karangan tersebut ialah:

“al-Maqasid al-Hasanah Fi Ma Ishtahara ‘Ala al-Alsinah “karangan Al-Sakhawi.
“Kashf al-Khifa` Wa Muzil al-Ilbas Fi Ma Ishtahara ‘Ala Alsinah al-Nas” karangan al-‘Ajluni.
“Tamyiz al-Tayyib Min al-Khabith Fi Ma Yaduru ‘Ala Alsinah al-Nas Min al-Hadith” hasil tulisan Ibn al-Dayba’ al-Shaybani.

Mustalah Al Hadith -Sesi 3- Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 19 Apr 15

DEFINISI-DEFINISI ASAS

1. Ilmu al-Mustalah علم المصطلح :

Ilmu tentang prinsip-prinsip dan kaedah untuk mengetahui keadaan sanad dan matan dari segi penerimaan dan penolakan.

2. Subjeknya:

Sanad dan matan dari segi penerimaan dan penolakan.

3. Faedahnya: membezakan di antara hadis yang sahih daripada hadis yang bermasalah.

4. Al-Hadith الحديث

Dari sudut bahasa: yang baru, ahadith أحاديث merupakan kata jama’nya yang dibuat dengan tidak mengikut kaedah qiyas.

Dari segi istilah: Perkara yang disandarkan kepada Rasulullah s.a.w. dalam bentuk ucapan, perbuatan, pengakuan atau sifat.

5. Al-Khabar الخَبَر

Dari segi bahasa bermaksud berita, jama’nya akhbarأخبار . Dari segi istilah ada tiga pendapat:

1. Ia adalah kata seerti dengan al-Hadith dari segi istilah.

2. Kata berlawanan dengan al-Hadith iaitu al-Hadith ialah perkara yang datang daripada Rasulullah s.a.w. manakala al-Khabar datang daripada orang lain.

3. Lebih umum daripada al-Hadith iaitu al-Hadith sesuatu yang berpunca daripada Rasulullah s.a.w. sedangkan al-Khabar berpunca daripada Rasulullah s.a.w. dan juga orang lain.

6. Al-Athar الأثَر

Dari sudut bahasa bererti baki sesuatu benda.

Manakala dari segi istilahnya ada dua pendapat:

1. kata seerti bagi al-Hadith.

2. kata berlawanan bagi al-Hadith iaitu al-Khabar ialah sesuatu yang disandarkan kepada sahabat dan tabi’in sama ada ucapan atau perbuatan.

7. Al-Isnad الإسناد: Mempunyai dua pengertian iaitu,

1. Menyandarkan hadis kepada pengucapnya dengan secara bersanad.

2. Turutan perawi-perawi yang sampai kepada matan.

8. Al-Sanad السند

Dari segi bahasa bermaksud yang dipegang dinamakan begitu kerana hadis itu disandarkan kepada al-Sanad dan berpegang kepadanya.

Dari segi istilah bermaksud turutan jaluran perawi-perawi sehingga sampai kepada matan.[1]

9. Al-Matn المتن (Matan)

Dari segi bahasa ia bererti tanah yang keras dan tinggi.

Manakala dari segi istilah ia bermaksud ucapan yang menjadi tempat yang berakhirnya sanad.[2]

10. Al-Musnad المُسْنَد

Dari segi bahasa ia bermaksud kata nama objek dari asnada al-shay` ilayh dengan erti menyandarkan dan menisbahkan.

Dari segi istilahnya ia mempunyai tiga ma’na:

a) Setiap kitab yang terkumpul padanya riwayat-riwayat semua sahabat secara berasingan.

b) Hadith marfu’ yang bersambung sanadnya atau yang sanadnya bersambung.

c) Semakna dengan sanad atau dengan erti sanad dengan itu adalah al-musnad masdar mimi (masdaryang dimulakan dengan huruf mim).

11. Al-Musnidالمُسْنِد

Seorang yang meriwayatkan hadis dengan bersanad sama ada dia memahaminya atau semata-mata meriwayatkan.

12. Al-Muhaddith المُحدّث

Seorang yang melibatkan diri dalam ilmu hadis riwayah dan dirayah dan mengetahui kebanyakan riwayat-riwayat hadis serta mengenali keadaan perawi-perawinya.

13. Al-Hafiz الحافظ

Ada dua pendapat

d) Sema’na dengan al-Muhaddith. Ini mengikut kebanyakan ahli-ahli hadis.

e) Seorang yang lebih tinggi kedudukan daripada al-Muhaddith iaitu pengetahuannya terhadap riwayat dalam setiap tabaqat lebih banyak daripada yang tidak diketahuinya.[3]

14. Al-Hakim الحاكِم

Seorang yang ilmunya yang meliputi kesemua hadis sehingga tidak terlepas daripadanya kecuali beberapa hadis sahaja.[4] Ini mengikut sebahagian ulama.

FASAL PERTAMA: Pembahagian Al-Khabar Berdasarkan Kepada Jalan Dan Cara Sampainya Kepada Kita

Berdasarkan kepada sampainya kepada kita, al-Khabar terbahagi kepada dua iaitu:

a) Sekiranya ia mempunyai beberapa jalan yang tidak dapat dihitung bilangannya ia adalah Al-Mutawatir

b) Sekiranya ia mempunyai beberapa jalan yang dapat ditentukan bilangannya ia adalah Al-Ahad.

Setiap bahagian ini mempunyai beberapa bahagian dan perincian yang akan disentuh nanti, Insha`Allah.

PERBAHASAN PERTAMA:

AL-KHABAR AL-MUTAWATIR الخبر المتواتر

Definisi

Dari segi bahasa ia adalah kata nama pelaku daripada perkataan al-tawatur iaitu yang berturut-turut seperti contohتواتر المطر tawatara al-matar iaitu hujun turun berturut-turut.

Dari segi istilah ia bererti khabar yang diriwayatkan oleh bilangan yang ramai dan pada kebiasaannya mustahil mereka berpakat untuk berdusta.[5]

Huraian Definisi

Al-khabar atau al-hadith yang diriwayatkan oleh setiap tabaqat sanad oleh ramai perawi yang menurut hukum ‘aqal atau secara logiknya mustahil mereka bersetuju untuk mereka-reka khabar ini.

Syarat-syarat al-Mutawatir

Jelas daripada huraian istilah tadi bahawa al-tawatur tidak akan ada pada khabar melainkan dengan adanya empat syarat iaitu:

1. Diriwayatkan oleh bilangan perawi yang ramai; terdapat perbezaan pendapat dalam menentukan had minimum bagi bilangan yang ramai ini. Pendapat yang terpilih ialah seramai sepuluh orang.[6]

2. Bilangan yang ramai ini terdapat dalam setiap tabaqah sanad.

3. Pada kebiasaannya mustahil yang mereka berpakat untuk berdusta.

4. Asas bagi khabar ini adalah pancaindera seperti kami mendengar, kami melihat, kami merasai dan sebagainya. Tetapi sekiranya sandaran khabar ini ialah ’aqal seperti pendapat tentang alam ini baru, pada ketika itu khabar tidak boleh dinamakan dengan Al-Mutawatir.[7]

[1] PARA PERAWI MERUPAKAN ASAS DAN SANDARAN KEPADA AHLI HADIS DALAM MENENTUKAN KESAHIHAN DAN KEDA’IFAN HADIS. OLEH SEBAB ITU, HIMPUNAN PARA PERAWI DINAMAKAN SEBAGAI SANAD, YA’NI SEBAGAI SANDARAN MEREKA DALAM MENILAI STATUS SESEBUAH HADIS. [PENT.]
[2] MATAN MERUPAKAN LAFAZ-LAFAZ HADIS YANG MENGANDUNGI MA’NANYA. KESESUAIAN MA’NA MATAN PADA BAHASA DAN ISTILAH IALAH HADIS ITU MENJADI KUAT DENGAN ADANYA SANAD DAN MATAN ITU MERUPAKAN PENGHUJUNG KEPADA TEMPAT SAMPAINYA SANAD. ATAU MUSNID MENGUATKAN HADIS DENGAN SANAD DAN MENGANGKATNYA YA’NI MENYANDARKAN KEPADA ORANG YANG MENGUCAPKANNYA. [PENT.]
[3] ANTARA ULAMA YANG DIGELAR DENGAN GELARAN INI IALAH IBN HAJAR AL-‘ASQALANI, AL-‘AYNI, AL-‘IRAQI, IBN TAYMIYYAH, AL-DHAHABI DAN LAIN-LAIN. APABILA DIDAPATI SEBUTAN AL-HAFIZ SECARA MUTLAK MAKA IA MERUJUK KEPADA IBN HAJAR AL-‘ASQALANI.
[4] CONTOHNYA ABU ‘ABDULLAH AL-HAKIM AL-NISABURI.
[5] AL-KHATIB AL-BAGHDADI TELAH MERUMUSKAN HADIS MUTAWATIR SEBAGAI:
APA YANG DIBERITAKAN OLEH SATU KAUM ATAU KUMPULAN YANG BILANGAN MEREKA ITU MENCAPAI SATU HAD (TAHAP) DI MANA PADA KEADAAN BIASA YANG TETAP DAN DIKETAHUI DARIPADA PERSAKSIAN MEREKA BAHAWA MUSTAHIL PADA MEREKA KESEPAKATAN UNTUK BERDUSTA. KESEPAKATAN ITU DALAM TEMPOH TERSEBAR BERITA DARIPADA MEREKA ITU TERHALANG DAN APA YANG MEREKA KHABARKAN ITU TIDAK BOLEH DIMASUKI OLEH KEKELIRUAN DAN KERAGUAN DALAM KHABAR SEPERTINYA DAN SEBAB-SEBAB KEKERASAN DAN PERKARA-PERKARA YANG MENDORONG KEPADA PENDUSTA TERNAFI DARIPADA MEREKA. BILA SAHAJA TELAH MUTAWATIR (BERTURUT-TURUT) DATANGNYA BERITA DARIPADA MEREKA DENGAN CARA MEREKA INI MAKA DIPUTUSKAN AKAN KEBENARANNYA DAN MEMESTIKAN TERHASILNYA ILMU YANG DARURI. (AL-KIFAYAH, HAL. 50) [PENT.]
[6] APA YANG DISEBUTKAN OLEH PENULIS INI MERUPAKAN PILIHANNYA. MENGIKUT PENDAPAT YANG LEBIH KUAT, BILANGAN PERAWI YANG DIKEHENDAKI TIDAK DITENTUKAN. MUTAWATIR TIDAK MEMPUNYAI SATU BILANGAN MUNDABIT. BILANGAN YANG DITITIKBERATKAN IALAH YANG MELEBIHI DARIPADA KADAR PADA HADIS MASHHUR DI SAMPING PERLU ADA QARINAH LAIN IAITU BILANGAN YANG MENAFIKAN KESEPAKATAN MEREKA UNTUK MEREKA-REKA KHABAR ATAU BERDUSTA ATAS NAMA RASULULLAH S.A.W. WALAUPUN ULAMA MENETAPKAN BILANGAN YANG TERTENTU NAMUN KESEMUANYA ITU BERASASKAN KEPADA QIYAS SEMATA-MATA. [PENT.]
[7] APA YANG DILAPORKAN ITU BERKENAAN PERKARA MAHSUS, YA’NI YANG DIKETAHUI BERDASARKAN KEPADA PANCAINDERA BUKAN PENAAKULAN AQAL. DENGAN SYARAT INI, BERITA TENTANG ALAM INI BERSIFAT BARU TIDAK DIKATAKAN SEBAGAI MUTAWATIR KERANA IANYA DIKETAHUI BERASASKAN KEPADA PENAAKULAN MANTIQ. SEPERTI KATA AHLI ILMU KALAM, ALAM INI BERUBAH-UBAH, SETIAP YANG BERUBAH-UBAH ADALAH BARU MAKA ALAM INI BARU. INI KERANA PERKARA YANG DIFIKIRKAN DENGAN AKAL HANYA DIYAKINI KEBENARANNYA ITU DENGAN BURHAN, IAITU BUKTI DAN HUJAH ‘AQAL. [PENT.]

Mustalah Al Hadith -Sesi 2- Ust Mohd Hanief Awang Yahaya – 12 Apr 15

Seorang penyelidik dapat mengamati asas-asas dan prinsip-prinsip periwayatan dan nukilan cerita ada di dalam al-Qur`an dan al-Sunnah.

Al-Qur`an menyebutkan:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا

“Wahai orang-orang yang beriman, jika datang kepada kamu seorang fasik membawa berita, maka periksalah dengan teliti.” (Surah al-Hujurat: 6)

Al-Sunnah pula mengatakan:

نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا شَيْئًا فَبَلَّغَهُ كَمَا سَمِعَ فَرُبَّ مُبَلِّغٍ أَوْعَى مِنْ سَامِعٍ

“Semoga Allah menyinari seseorang yang mendengar sesuatu hadis daripada kami lalu dia menyampaikannya mengikut apa yang didengari. Maka betapa ramai orang disampaikan berita itu lebih menjaganya daripada orang yang mendengarnya”[1]

Di dalam riwayat yang lain pula disebutkan:

فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَيْسَ بِفَقِيهٍ

“Alangkah banyaknya orang yang membawa fiqh kepada orang yang lebih memahami daripadanya. Dan betapa banyak orang yang membawa fiqh tetapi ia bukan seorang faqih.” [2]

Di dalam potongan al-Qur`an dan hadis ini, terdapat prinsip kepastian dalam menukilkan riwayat, cara-cara menjaganya dan berhalus serta teliti dalam menyampaikannya, terutamanya apabila ragu-ragu tentang kebenaran penyampaiannya. Dari sinilah jelas kepada kita tentang kepentingan dan nilai sanad dalam penerimaan dan penolakan riwayat.

Di dalam Muqaddimah Sahihnya, Imam Muslim menukilkan kata-kata Ibn Sirin:

قَالَ لَمْ يَكُونُوا يَسْأَلُونَ عَنْ الْإِسْنَادِ فَلَمَّا وَقَعَتْ الْفِتْنَةُ قَالُوا سَمُّوا لَنَا رِجَالَكُمْ فَيُنْظَرُ إِلَى أَهْلِ السُّنَّةِ فَيُؤْخَذُ حَدِيثُهُمْ وَيُنْظَرُ إِلَى أَهْلِ الْبِدَعِ فَلَا يُؤْخَذُ حَدِيثُهُمْ

“Tidak pernah ulama bertanyakan tentang sanad. Tetapi apabila berlaku fitnah, mereka berkata: Sebutkan kepada kami tokoh-tokoh kamu. Lalu dilihat kepada ahli sunnah maka diambil riwayat mereka kemudian dilihat pula kepada ahli bid’ah lalu tidak diambil riwayat mereka”

Berdasarkan kepada prinsip ini, riwayat tidak boleh diterima kecuali setelah diketahui sanadnya, maka muncullah ilmu al-Jarh Wa al-Ta’dil[3], perbincangan terhadap perawi, pengetahuan tentang sanad muttasil (bersambung) dan munqati’ (terputus) dan pengetahuan tentang kecacatan yang tersembunyi.[4] Kemudian muncul pula perbincangan tentang para perawi[5] tetapi tidak banyak kerana tidak ramai perawi-perawi yang ditajrihkan pada peringkat awal.

Kemudian ulama meluaskan perbincangan ilmu-ilmu tersebut sehingga muncul banyak ilmu yang berkaitan dengan hadis dari sudut penjagaan, catatan, metode (kaedah) penerimaan dan penyampaian, pengetahuan tentang nasikh dan mansukh, perkataan yang sukar (gharib) dan sebagainya. Walau bagaimanapun semuanya itu disentuh oleh para ulama secara lisan.

Perkembangan terus berlaku sehinggalah ilmu-ilmu yang berkaitan dengan hadis ini dicatit dan dibukukan tetapi masih lagi berselerak di dalam pelbagai kitab dan bercampur dengan ilmu-ilmu yang lain seperti ilmu usul[6], fiqh[7] dan hadis. Ini dapat dilihat di dalam karya-karya Imam Shafi’i di dalam al-Risalah dan Al-Umm.[8]

Setelah ilmu-ilmu ini matang dan istilah-istilahnya kemas serta dapat berdiri sendiri iaitu pada abad ke empat Hijrah, ulama telah menyusun ilmu Mustalah al-Hadith secara berasingan. Ulama pertama yang menulis secara berasingan penulisan Mustalah al-Hadith dalam kitab yang khusus ialah Muhammad al-Hasan al-Ramahurmuzi (meninggal 360H) dengan kitabnya al-Muhaddith al-Fasil Bayna al-Rawi Wa al-Wa’i.

KARANGAN-KARANGAN YANG TERKENAL DALAM ILMU MUSTALAH AL-HADITH

1. al-Muhaddith al-Fasil Bayna al-Rawi Wa al-Wa’i

Kitab ini ditulis oleh al-Qadi Muhammad al-Hasan bin ‘Abdul Rahman bin Khallad al-Ramahurmuzi (wafat 360H), tapi beliau tidak meliputi kesemua perbahasan ilmu Mustalah al-Hadith. Senario begini biasanya berlaku kepada orang yang mula-mula merintis dalam menulis mana-mana ilmu.

2. Ma’rifah ‘Ulum al-Hadith

Penulisnya Abu ‘Abdullah al-Hakim al-Naysaburi (wafat 405H). Kitab ini meliputi 52 jenis ilmu hadis bagaimanapun ia tidak tersusun mengikut tertib ilmu Mustalah al-Hadith.

3. Al-Mustakhraj ‘Ala Ma’rifah ‘Ulum al-Hadith

Ditulis oleh Abu Nu’aym Ahmad bin ‘Abdullah al-Asfahani (wafat 430H). Beliau menambah beberapa kaedah yang tidak disebutkan oleh al-Hakim. Dalam pada itu, masih ada beberapa fasal yang tertinggal yang mungkin dapat ditambah oleh orang lain.

4. Al-Kifayah Fi ‘Ilm Al-Riwayah

Karangan Abu Bakr Ahmad Bin ‘Ali Bin Thabit Al-Khatib Al-Baghdadi (meninggal 463H). Sebuah kitab yang lengkap dengan permasalahan-permasalahan ilmu mustalah yang telah disaring, menjelaskan kaedah-kaedah periwayatan dan diakui sebagai sumber utama ilmu ini.

5. Al-Jami’ Li Akhlaq Al-Rawi Wa Adab Al-Sami’ juga ditulis oleh Al-Khatib Al-Baghdadi. Ia membincangkan etika periwayatan sebagaimana jelas tertera pada tajuknya. Kitab ini merupakan rujukan yang unik dalam masalah ini dan sangat bernilai dari segi kajian-kajian dan bahan-bahannya atau kandungannya. Sangat sedikit sekali bidang-bidang ‘Ulum al-Hadith yang tidak ditulis oleh beliau melainkan ada karangan yang berasingan tentangnya. Benar sekali kata-kata Al-Hafiz Abu Bakr Bin Nuktah: “Setiap orang yang adil pasti mengetahui bahawa semua Ahli Hadis selepas beliau bergantung kepada kitab-kitabnya.”

6. Al-‘Ilma‘ Ila Ma’ rifah Usul Al-Riwayah Wa Taqyid Al-Sama’ ditulis oleh Qadi ‘Iyad Bin Musa Al-Yahsubi (meninggal 544H) kitab ini tidak meliputi kesemua perbahasan ilmu Mustalah al-Hadith tetapi hanya berkaitan dengan kaedah penerimaan dan penyampaian hadis serta cabang-cabangnya. Kitab ini sangat baik dalam bab ini dan mempunyai susunan yang indah.

7. Ma La Yasa’ al-Muhaddith Jahluh

Ditulis oleh Abu Hafs ‘Umar bin ‘Abdul Majid al-Mayanaji (W 580H). Ia merupakan satu risalah yang ringkas.

8. ‘Ulum al-Hadith[9]

Karangan Abu ‘Amr ‘Uthman bin ‘Abdul Rahman al-Shahrazuri yang lebih dikenali dengan Ibn al-Salah (W643). Kitab ini sangat terkenal dan merupakan antara kitab-kitab yang terbaik dalam ilmu Mustalah al-Hadith. Pengarangnya menghimpunkan perbahasan-perbahasan yang terselerak di dalam karangan-karangan al-Khatib al- Baghdadi dan ulama sebelumnya. Kitab ini penuh dengan fakta-fakta penting cumanya ia tidak tersusun dengan rapi. Ini kerana pengarang mendiktekan (menyuruh tulis) satu demi satu kepada pelajar-pelajar beliau. Ia telah diringkaskan, dinazamkan, dikritik dan juga disokong.

9. Al-Taqrib Wa al-Taysir Li Ma’rifah Sunan al-Bashir al-Nadhir

Ditulis oleh Muhyi al-Din Yahya bin Sharaf al-Nawawi (W 676). Kitab ini merupakan ringkasan kepada kitab ’Ulum al-Hadith karangan Ibn al-Salah. Kitab ini sangat baik namun kadang-kadang terdapat frasa-frasa yang sukar difahami.

10. Tadrib al-Rawi Fi Sharh Taqrib Al-Nawawi

Ditulis oleh Jalaluddin ‘Abdul Rahman bin Abi Bakr al-Suyuti (W 911) merupakan ulasan kepada karangan “Taqrib” al-Nawawi. Pengarangnya mengumpul pelbagai fakta penting yang berguna.

11. Nazm al-Durar Fi ‘Ilm al-Athar

Pengarang ialah Zaynuddin ‘Abdul Rahim bin Al-Husayn al-Iraqi (W 806) ungkapan-ungkapan syair ini terkenal dengan Alfiyah al-‘Iraqi. Beliau telah menazamkan kitab ‘Ulum Hadith karangan Ibn al-Salah dengan membuat beberapa tambahan. Ia sangat baik dan banyak mempunyai fakta-fakta penting dan ditulis beberapa ulasan. Antaranya dua ulasan yang disusun oleh pengarang sendiri (Fath al-Mughith– al-‘Iraqi).

12. Fath al-Mughith Fi Sharh Alfiyah al-Hadith

Ditulis oleh Muhammad bin ‘Abdul Rahman (W 902) merupakan penjelasan kepada Alfiyah al-‘Iraqi. Ia huraian yang paling lengkap dan baik bagi matan Alfiyah al-Hadith .

13. Nukhbah al-Fikar Fi Mustalah Ahl al-Athar

Karangan al-Hafiz Ibn Hajar al-‘Asqalani (W 852). Sebuah risalah yang terlalu ringkas tetapi sangat baik dan bermutu. Pengarang telah mencipta dan pembahagian yang baru yang tidak pernah ada sebelum ini. Beliau sendiri menghuraikannya dengan diberi nama Nuzhah al-Nazar dan kitab ini juga telah diberi penjelasan oleh ulama lain.

14. Al-Manzumah al-Bayquniyyah

Disusun oleh ‘Umar bin Muhammad al-Bayquni (W 1030). Ia merupakan nazam yang sangat ringkas tidak melebihi 34 bait dan baik. Ia telah dihuraikan dengan banyaknya oleh ulama.

15. Qawa’id al-Tahdith

Disusun oleh Muhammad Jamaluddin al-Qasimi (W 1332) merupakan karya yang sangat bermutu. Di samping itu terdapat banyak lagi kitab-kitab lain untuk disebutkan dan penulis hanya menyebutkan yang masyhur sahaja. Semoga Allah s.w.t memberi ganjaran-Nya kepada kita semua.

[1] HADIS RIWAYAT AL-TIRMIDHI, NO: 2657, IBN MAJAH, NO: 232.
[2] RIWAYAT ABU DAWUD, NO: 3660.
[3] IAITU SATU CABANG ILMU HADIS IAITU KAEDAH-KAEDAH YANG MENJADI ASAS UNTUK MENGENALI PARA PERAWI YANG RIWAYAT MEREKA DITERIMA ATAU DITOLAK SERTA TINGKATAN MEREKA DARI SUDUT PENERIMAAN DAN PENOLAKAN HADIS YANG DIRIWAYATKAN OLEH MEREKA. [PENT.]
[4] ILMU INI DIKENALI DENGAN ILMU ‘ILAL AL-HADITH IAITU YANG MEMBINCANGKAN SEBAB-SEBAB TERSEMBUNYI LAGI SUKAR YANG MENCACATKAN KESAHIHAN HADIS, MATAN DAN SANADNYA, DARI SEGI PENERIMAANNYA DAN BERHUJAH DENGANNYA WALAUPUN PADA ZAHIR KELIHATAN SAHIH KERANA TERHIMPUN PADANYA SYARAT ZAHIR BAGI PENERIMAAN HADIS. ‘ILLAH YANG TERDAPAT PADA HADIS MA’LUL ITU BUKAN KERANA PERAWI YANG DA’IF TETAPI PERAWI YANG THIQAH YANG BERKEMUNGKINAN BERLAKU WAHAM DAN KEKELIRUAN PADANYA. [PENT.]
[5] ILMU TENTANG PERAWI-PERAWI HADIS DIKENALI SEBAGAI ILMU RIJAL. TUJUAN ILMU RIJAL IALAH MEMPERKENALKAN ULAMA HADIS YANG AMANAH, BENAR DAN TELITI DALAM NUQILAN MEREKA DI SAMPING IA MEMPERKENALKAN PERAWI YANG LEMAH LAGI PENDUSTA YANG BERBOHONG ATAS NAMA AGAMA. ILMU INI BOLEH DIKELASKAN KEPADA DUA BAHAGIAN UTAMA, SATU, ILMU TARIKH AL-RUWAT (SEJARAH PERAWI) DAN ILMU AL-JARH WA AL-TA’DIL (KEPUTUSAN TERHADAP PERAWI, ADIL ATAU TIDAK). KEDUA-DUANYA MEMPUNYAI HUBUNGAN YANG SANGAT PENTING, TERUTAMANYA, ULAMA AL-JARH WA AL-TA’DIL TIDAK AKAN DAPAT MEMBERIKAN KEPUTUSAN YANG TEPAT TERHADAP PERAWI SEBAGAI THIQAH ATAU DA’IF MELAINKAN DENGAN BERGANTUNG KEPADA ILMU TARIKH AL-RUWAT. ULAMA BERIJTIHAD DALAM MENILAI PERAWI DENGAN BERPANDUKAN KEPADA BEBERAPA PERBAHASAN DALAM ILMU TARIKH AL-RUWAT SEPERTI SEJARAH KELAHIRAN PERAWI, TARIKH MENDENGAR HADIS, NAMA-NAMA GURU DAN MURID, TARIKH DATANG KE SESEBUAH NEGERI, TARIKH MENDENGAR HADIS SEBELUM ATAU SELEPAS BERLAKU KECELARUAN INGATAN. [PENT.]
[6] ILMU USUL AL-FIQH IALAH ILMU TENTANG DALIL-DALIL HUKUM, CARA MEMAHAMI DAN MENGELUARKAN HUKUM DARIPADANYA BERDASARKAN KEPADA KEADAH-KAEDAHNYA SERTA INDIVIDU YANG TERLIBAT DENGANNYA. [PENT.]
[7] ILMU FIQH IALAH ILMU TENTANG HUKUM-HUKUM AMALI YANG DISIMPULKAN DARIPADA DALIL-DALIL SYARA’ YANG JUZ`I. [PENT.]
[8] ANTARA MASALAH YANG DIBAHAS OLEH IMAM AL-SHAFI’I IALAH AUTORTI HADIS AHAD, SYARAT-SYARAT HADIS SAHIH, KEHUJAHAN HADIS MURSAL, HADIS MUDALLAS, MUNQATI’, HAFAZAN PERAWI, DAN SEBAGAINYA. KITAB INI TELAH DITAHQIQ OLEH SHAYKH AHMAD SHAKIR DENGAN PERENGGAN BERNOMBOR DAN INDEKS. [PENT.]
[9] NAMA INI YANG POPULAR DI KALANGAN ULAMA DAN PELAJAR HADIS. ADA JUGA YANG MENAMAKANNYA SEBAGAI MUQADDIMAH IBN AL-SALAH. NAMA YANG DILETAKKAN SENDIRI OLEH PENGARANGNYA IALAH MA’RIFAH ANWA’ ‘ILM AL-HADITH. [PENT.]